Κάπου ανάμεσα στο term sheet και τη στιγμή που μπαίνουν τα χρήματα, ο επενδυτής στέλνει κάποιον να δει το προϊόν σας από μέσα. Μπορεί να είναι partner που ήταν κάποτε CTO, εξειδικευμένη εταιρεία ή engineer από άλλη εταιρεία του portfolio. Έχει λίγες μέρες, ένα ερωτηματολόγιο και ένα call με την ομάδα σας.
Αν είστε founder, ξέρουμε πώς νιώθει αυτή η εβδομάδα: κάποιος ξένος ανοίγει τον κώδικα που χτίζετε χρόνια, και από τη γνώμη του εξαρτάται ο γύρος. Η δουλειά του όμως δεν είναι να κρίνει αν ο κώδικας είναι όμορφος. Είναι να απαντήσει στο investment committee τρία πράγματα: αντέχει το προϊόν το πλάνο του deck; υπάρχει κρυφό ρίσκο (ασφάλεια, IP, GDPR, ένας άνθρωπος που ξέρει τα πάντα); και πόσο θα κοστίσει να φτιαχτεί ό,τι δεν δουλεύει; Το checklist που ακολουθεί είναι οργανωμένο γύρω από αυτά τα ερωτήματα, και είναι αυτό που χρησιμοποιούμε όταν προετοιμάζουμε εταιρείες για γύρο.
Τι ρωτούν οι reviewers, ανά περιοχή
Περιμένετε ερωτήσεις σε επτά περιοχές. Απαντήστε στην καθεμία με ένα σύντομο έγγραφο ή ένα screen share, όχι με υποσχέσεις.
1. Αρχιτεκτονική και scalability
- Ζωγραφίστε το σύστημα: clients, services, βάσεις, queues, εξωτερικά APIs. Πού ζει το state;
- Τι σπάει πρώτο στο 10x του σημερινού φορτίου, και ποιο είναι το σχέδιο;
- Single points of failure: ένα database instance, ένα region, ένας server που κάποιος έστησε με το χέρι.
- Γιατί αυτό το stack, και θα το διαλέγατε ξανά; Το «το ξέραμε» είναι μια χαρά απάντηση στο seed. Το «δεν το αποφάσισε κανείς» δεν είναι.
2. Ποιότητα κώδικα και διαδικασίες
- Κάθε αλλαγή περνάει από review και tests πριν φτάσει στο production; Συχνά θα ζητήσουν να δουν μερικά πρόσφατα pull requests.
- Πώς κάνετε deploy, πόσο συχνά, και πώς κάνετε rollback; Ένα CI/CD pipeline με rollback σε ένα κλικ απαντά στα περισσότερα. Δείτε τα CI/CD anti-patterns που ενοχλούν τους reviewers.
- Το coverage μετράει λιγότερο από το αν τα κρίσιμα σημεία (signup, πληρωμές, το βασικό workflow) έχουν tests.
- Πόσο technical debt υπάρχει, και είναι γραμμένο κάπου; Μια λίστα που παρακολουθείτε πείθει περισσότερο από έναν «καθαρό» κώδικα χωρίς καμία λίστα.
3. Ασφάλεια και συμμόρφωση
- MFA και single sign-on για όλους, κανένας κοινός λογαριασμός, κανένα access key που ζει χρόνια σε laptops.
- Secrets σε secrets manager, όχι στο repository ή σε αρχεία .env που κυκλοφορούν στο Slack.
- Backups που έχουν γίνει πραγματικά restore, με ημερομηνία και διάρκεια.
- Τυχόν security incidents στο παρελθόν: πώς τα εντοπίσατε και τι αλλάξατε.
- Αν πουλάτε σε enterprises: SOC 2 ή ISO 27001, ή ένα ρεαλιστικό πλάνο. Το SOC 2 checklist για AWS δείχνει πώς μοιάζει αυτό το πλάνο.
4. Υποδομή και κόστος
- Η υποδομή είναι σε κώδικα (Terraform, OpenTofu, CloudFormation) ή φτιαγμένη με κλικ στην κονσόλα;
- Είναι το production ξεχωριστό από το development, ιδανικά σε άλλο cloud account;
- Πώς είναι ο λογαριασμός του cloud ανά μήνα, ανά περιβάλλον και ανά πελάτη, και πώς μεγαλώνει με τη χρήση; Οι reviewers τον συγκρίνουν με το gross margin του business plan σας.
5. Ομάδα και key-person risk
- Ποιος ξέρει πώς δουλεύει κάθε κομμάτι; Αν φύγει ένας engineer, τι σταματά;
- Ποιος έχει admin πρόσβαση στο production, στον registrar του domain, στα app stores, στον πάροχο πληρωμών; Είναι κάτι από αυτά σε προσωπικό λογαριασμό;
- Τι υποθέτει το hiring plan του deck, και είναι ρεαλιστικό για την ελληνική αγορά;
6. Ιδιοκτησία κώδικα (IP) και open-source άδειες
- Ανήκει όλος ο κώδικας στην εταιρεία; Αυτή η ερώτηση εκπλήσσει τους περισσότερους founders. Σύμφωνα με το άρθρο 40 του ν. 2121/1993, τα περιουσιακά δικαιώματα σε λογισμικό που γράφει ένας εργαζόμενος στο πλαίσιο της δουλειάς του περνούν αυτόματα στον εργοδότη. Ο κώδικας ενός freelancer, ενός agency ή ενός co-founder πριν από την ίδρυση της εταιρείας δεν περνά. Χρειάζεται γραπτή μεταβίβαση, και το άρθρο 14 του ίδιου νόμου ορίζει ότι χωρίς έγγραφο η μεταβίβαση είναι άκυρη.
- Ποιες open-source άδειες υπάρχουν στα dependencies σας, και τηρείτε τις υποχρεώσεις τους; Οι permissive άδειες (MIT, Apache-2.0, BSD) θέλουν αναφορά. Οι copyleft μπορεί να σας υποχρεώσουν να δημοσιεύσετε κώδικα. Το section 13 της AGPL το επεκτείνει σε λογισμικό που οι χρήστες χρησιμοποιούν μέσω δικτύου, οπότε ένα τροποποιημένο AGPL component μέσα σε SaaS είναι πραγματικό θέμα.
- Υπάρχει κώδικας από προηγούμενο εργοδότη, ή γραμμένος από founders ενώ δούλευαν αλλού;
7. Προσωπικά δεδομένα και GDPR
- Ποια προσωπικά δεδομένα κρατάτε, πού, και ποιος τα βλέπει. Ο GDPR απαιτεί αρχείο δραστηριοτήτων επεξεργασίας (άρθρο 30), και οι περισσότεροι reviewers το ζητούν ή ζητούν κάτι αντίστοιχο.
- Συμβάσεις επεξεργασίας (DPA) με κάθε processor, cloud, email, analytics, support tools, βάσει του άρθρου 28.
- Διαβιβάσεις εκτός ΕΕ και η νομική τους βάση. Τα αμερικανικά SaaS είναι το συνηθισμένο κενό. Δείτε και το GDPR-friendly logging σε EU regions, γιατί τα logs είναι συχνά το σημείο όπου «διαρρέουν» προσωπικά δεδομένα.
- Διαδικασία για data breach που μπορεί να τηρήσει την προθεσμία των 72 ωρών του άρθρου 33.
Τα πέντε έγγραφα που πρέπει να ετοιμάσετε
Πέντε έγγραφα απαντούν στις περισσότερες ερωτήσεις πριν καν τις κάνει ο reviewer. Βάλτε τα σε έναν φάκελο του data room, κρατήστε το καθένα σε λίγες σελίδες και βάλτε ημερομηνία.
| Έγγραφο | Τι περιέχει | Χρόνος |
|---|---|---|
| Architecture diagram | Μία σελίδα: components, βάσεις, εξωτερικές υπηρεσίες, regions, πώς κινείται η κίνηση. Και μια παράγραφος για το τι αλλάζει στο 10x. | 1 με 2 ημέρες |
| Data-flow map | Ποια προσωπικά δεδομένα μπαίνουν πού, ποια συστήματα και vendors αγγίζουν, πού αποθηκεύονται και για πόσο. Είναι και η βάση για το αρχείο του άρθρου 30. | 2 με 3 ημέρες |
| Ιστορικό incidents | Outages και security events των τελευταίων 12 μηνών: ημερομηνία, επίπτωση, διάρκεια, root cause, τι αλλάξατε. Το template για incident response runbook έχει έτοιμη μορφή postmortem. | 1 ημέρα, αν κρατούσατε σημειώσεις |
| Ανάλυση κόστους | Μηνιαίο κόστος cloud και SaaS ανά υπηρεσία και περιβάλλον για 6 με 12 μήνες, κόστος ανά πελάτη ή συναλλαγή, και τι το οδηγεί. | 1 ημέρα |
| Λίστα πρόσβασης | Κάθε σύστημα με admin πρόσβαση (cloud, code hosting, DNS, registrar, app stores, πληρωμές, email), ποιος την έχει, αν έχει MFA, και ποιοι λογαριασμοί ανήκουν στην εταιρεία. | 1 ημέρα |
Προσθέστε ένα σύντομο technical roadmap και μια λίστα με το γνωστό technical debt και μια χοντρική εκτίμηση προσπάθειας. Το να δείχνετε ότι ήδη ξέρετε τα αδύναμα σημεία σας είναι ό,τι πιο καθησυχαστικό μπορείτε να κάνετε σε ένα due diligence.
Τρεις έλεγχοι που τρέχετε σήμερα το απόγευμα
Δεν χρειάζεστε εργαλείο από vendor για να βρείτε τα περισσότερα από όσα θα βρει ο reviewer. Αυτές οι εντολές βγάζουν στην επιφάνεια τα θέματα πρόσβασης, key-person risk και αδειών που εμφανίζονται πιο συχνά.
Ποιος έχει πρόσβαση. Το IAM credential report δείχνει κάθε IAM user με password, MFA και access keys. Το API του GitHub δείχνει τα μέλη του organization και τους outside collaborators.
# AWS: IAM users, MFA και access keys (ανά account)
aws iam generate-credential-report
aws iam get-credential-report --query Content --output text | base64 --decode | cut -d, -f1,4,5,8,9,10,11 > iam-users.csv
# GitHub: μέλη και outside collaborators
gh api orgs/YOUR_ORG/members --paginate --jq '.[].login' > gh-members.txt
gh api orgs/YOUR_ORG/outside_collaborators --paginate --jq '.[].login' > gh-outside.txt
Αν έχετε περάσει την ομάδα σε IAM Identity Center, το credential report θα έχει σχεδόν κανέναν ανθρώπινο χρήστη. Αυτή ακριβώς είναι η απάντηση που θέλουν οι reviewers.
Key-person risk. Ποιος έγραψε τον κώδικα σε κάθε κομμάτι του repository τον τελευταίο χρόνο;
# Οι πέντε πιο ενεργοί contributors τους τελευταίους 12 μήνες
git shortlog -sn --no-merges --since="12 months ago" HEAD | head -5
# Κύριος author ανά top-level φάκελο
for d in */; do
echo "$d $(git log --no-merges --since='12 months ago' --format='%an' -- "$d" | sort | uniq -c | sort -rn | head -1)"
done
Αν ένα όνομα κυριαρχεί παντού, αυτό είναι το key-person risk σας, σε μορφή που μπορείτε να δείξετε στον reviewer μαζί με το πλάνο σας για να μοιραστεί η γνώση.
Open-source άδειες. Το Syft φτιάχνει software bill of materials από έναν φάκελο ή container image. Φιλτράρετε για άδειες με υποχρεώσεις δημοσίευσης κώδικα ή περιορισμούς εμπορικής χρήσης, και ελέγξτε κάθε αποτέλεσμα με το χέρι.
syft dir:. -o syft-json=sbom.json
jq -r '.artifacts[]
| [.name, .version,
([.licenses[] | if .spdxExpression != "" then .spdxExpression else .value end]
| join("; "))]
| @tsv' sbom.json | grep -Ei 'AGPL|GPL|SSPL|BUSL|Commons-Clause'
Ένα GPL ή LGPL αποτέλεσμα δεν είναι αυτόματα πρόβλημα. Εξαρτάται από το πώς χρησιμοποιείται και διανέμεται το component, και αυτό είναι ερώτηση για νομικό, αφού έχετε τη λίστα. Πρόβλημα είναι να μην έχετε λίστα.
Red flags και πώς διορθώνονται σε 30 με 60 ημέρες
Τα περισσότερα red flags φτιάχνονται σε εβδομάδες. Και ένας reviewer που βλέπει πλάνο διόρθωσης με ημερομηνίες τα αντιμετωπίζει πολύ διαφορετικά από έναν που τα ανακαλύπτει μόνος του. Αυτή είναι η σειρά που θα δουλεύαμε.
| Red flag | Γιατί ανησυχεί τον επενδυτή | Διόρθωση | Χρόνος |
|---|---|---|---|
| Κώδικας από freelancer ή agency χωρίς γραπτή μεταβίβαση IP | Η εταιρεία ίσως δεν κατέχει το προϊόν της | Υπογεγραμμένες συμβάσεις μεταβίβασης από κάθε παλιό contributor, ελεγμένες από νομικό | 1 με 4 εβδομάδες, ανάλογα με το πόσο εύκολα βρίσκετε τους ανθρώπους |
| Production σε προσωπικό λογαριασμό founder ή contractor | Ρίσκο ιδιοκτησίας και συνέχειας | Μεταφορά σε εταιρικούς λογαριασμούς μέσα σε ένα AWS Organization, μεταφορά domains και app store listings | 1 με 2 εβδομάδες |
| Χωρίς MFA, κοινά logins, παλιά access keys | Πιθανότητα breach | SSO με MFA, διαγραφή IAM users και keys, OIDC για το CI | 1 με 2 εβδομάδες |
| Backups που δεν έγιναν ποτέ restore | Μια κακή μέρα κλείνει την εταιρεία | Αυτόματα backups, τεκμηριωμένο restore test, καταγραφή χρόνου | Λίγες ημέρες |
| Υποδομή φτιαγμένη με το χέρι | Δεν ξαναχτίζεται, οι αλλαγές δεν ελέγχονται | Import του πυρήνα (network, βάση, compute) σε Terraform ή OpenTofu | 2 με 6 εβδομάδες |
| Ένας engineer ξέρει τα πάντα | Key-person risk | Architecture docs, runbooks, pairing, δεύτερος άνθρωπος που κάνει deploy | 4 με 8 εβδομάδες, και συνεχίζεται |
| Κόστος cloud που μεγαλώνει πιο γρήγορα από τα έσοδα | Χαλάει η ιστορία του gross margin | Tagging, rightsizing, commitments· δείτε το checklist για κόστος AWS | 2 με 4 εβδομάδες |
| Χωρίς αρχείο GDPR, χωρίς DPAs | Ρίσκο από αρχές και πελάτες | Data-flow map, αρχείο άρθρου 30, υπογεγραμμένα DPAs, ενημερωμένη πολιτική απορρήτου | 2 με 3 εβδομάδες |
| Copyleft component σε προϊόν που διανέμεται ή σερβίρεται μέσω δικτύου, χωρίς συμμόρφωση | Υποχρεωτική δημοσίευση κώδικα ή rewrite | Αντικατάσταση του component ή τήρηση της άδειας, με έγκριση νομικού | Ποικίλλει |
Πόσο νωρίς να ξεκινήσετε
Ξεκινήστε δύο με τρεις μήνες πριν περιμένετε term sheet. Έτσι προλαβαίνετε τις διορθώσεις των 30 με 60 ημερών χωρίς να πέσουν πάνω στις εβδομάδες του γύρου, όταν η ομάδα απαντά σε ερωτήσεις και ταυτόχρονα κάνει deploy.
- Εβδομάδες 1 με 2: τρέξτε τους ελέγχους, γράψτε τα πέντε έγγραφα, καταγράψτε τίμια κάθε red flag.
- Εβδομάδες 3 με 6: πρώτα ιδιοκτησία, πρόσβαση και backups, γιατί γίνονται γρήγορα και είναι τα πρώτα που ελέγχουν. Παράλληλα κυνηγήστε τις μεταβιβάσεις IP.
- Εβδομάδες 6 με 10: infrastructure as code, κόστος, τεκμηρίωση για να μειωθεί το key-person risk.
- Πριν ανοίξει το data room: ενημερώστε τα έγγραφα με όσα φτιάξατε και ένα πλάνο με ημερομηνίες για όσα μένουν.
Ένας ανεξάρτητος έλεγχος πριν από αυτόν των επενδυτών είναι ο φθηνότερος τρόπος να μάθετε τι θα βρουν. Το cloud audit πέντε διαστάσεων που τρέχουμε καλύπτει την υποδομή, την ασφάλεια και το κόστος.
Αν πηγαίνετε σε γύρο χωρίς senior τεχνικό άνθρωπο στην ομάδα, δεν χρειάζεται να το περάσετε μόνοι. Γι' αυτό υπάρχει ο δικός σας fractional CTO: ετοιμάζει το data room, κάθεται μαζί σας στο call με τον reviewer και αναλαμβάνει το πλάνο διόρθωσης. Αν χρειάζεστε κυρίως να ελεγχθεί και να τεκμηριωθεί η υποδομή, ξεκινήστε με ένα cloud audit.
Συχνές ερωτήσεις
Τι περιλαμβάνει ένα technical due diligence checklist;
Αρχιτεκτονική και scalability, ποιότητα κώδικα και διαδικασίες, ασφάλεια και συμμόρφωση, υποδομή και κόστος cloud, ομάδα και key-person risk, ιδιοκτησία κώδικα και open-source άδειες, και GDPR. Πριν το ζητήσουν οι επενδυτές, ετοιμάστε architecture diagram, data-flow map, ιστορικό incidents, ανάλυση κόστους και λίστα πρόσβασης.
Πόσο διαρκεί το technical due diligence σε ένα startup;
Η δουλειά του reviewer κρατά συνήθως από λίγες ημέρες έως δύο εβδομάδες, ανάλογα με τον γύρο και την ετοιμότητά σας. Αυτό που θέλει χρόνο είναι η προετοιμασία: υπολογίστε δύο με τρεις μήνες πριν από τον γύρο για τα έγγραφα και για red flags όπως μεταβιβάσεις IP, προσωπικοί λογαριασμοί και backups χωρίς restore test.
Ελέγχουν οι επενδυτές τις open-source άδειες;
Πολλοί ναι, ειδικά από το Series A και μετά. Θέλουν να ξέρουν ποιες άδειες έχουν τα dependencies σας και αν τηρείτε τις υποχρεώσεις τους. Οι copyleft άδειες όπως GPL και AGPL μπορεί να απαιτούν δημοσίευση κώδικα, και η AGPL ισχύει και για λογισμικό που χρησιμοποιείται μέσω δικτύου. Βγάλτε ένα SBOM και δείτε τα ευρήματα με νομικό.
Ανήκει σε ένα ελληνικό startup ο κώδικας που έγραψε freelancer;
Όχι αυτόματα. Με τον ν. 2121/1993, τα περιουσιακά δικαιώματα σε λογισμικό που γράφουν εργαζόμενοι περνούν στον εργοδότη, αλλά ο κώδικας από freelancers, agencies ή founders πριν από την ίδρυση χρειάζεται γραπτή μεταβίβαση. Το άρθρο 14 ορίζει ότι χωρίς έγγραφο η μεταβίβαση είναι άκυρη, οπότε μαζέψτε υπογραφές πριν από το due diligence.